Phycology جلبک شناسی

نخستین پایگاه اطلاعاتی جلبک شناسی به زبان فارسی

رده بندی جلبکها/ بخش اول

لطفا به ادامه مطلب مراجعه فرمایید.


رده بندی جلبکها/ بخش اول

 

 

 

لینه گیاهشناس معروف سوئدی در سال 1753 میلادی، چهارده جنس از جلبکها را در رده کریپتوگام معرفی نمود. البته از آن میان تنها چهار جنس امروزه متعلق به جلبکها بوده و مابقی در سایر گروههای گیاهی مانند هپاتیکها قرار می گیرند. دوژسیو در سال 1789 میلادی برای اولین بار به تعیین حدود تاکسونومیک جلبکها بر اساس صفات ریختی و ماکروسکوپی اقدام نمود. لاماروکس در سال 1813 خانواده های جلبکی را بر حسب صفات ساختاری و رنگ معرفی نمود. خانواده های معرفی شده توسط وی معادل با رده های امروزی هستند.  صفت رنگ به دلیل ارتباط با صفات بیوشیمیایی امروزه نیز در رده بندی جلبکها موثر است. آگارد 1824 و 1817 و نیز هاروی از پیروان این رده بندی بودند. هاروی در سال 1836 میلادی با استفاده از یرخی صفات ریختی مانند رنگیزه، جلبکها را به چهار گروه تقسیم نمود. این  گروهها شامل جلبکهای سبز کلروسپرمی ( Chlorospermae)، جلبکهای قهوه ای ملانوسپرمی ( Melanospermae)، جلبکهای قرمز ردوسپرمی (Rhodospermae ) و دیاتومه ها و دزمیدها (Diatomaceae  ) می باشند.

 

 

در اوایل قرن نوزدهم به دلیل گسترش سفرها و اکتشافات دریایی و افزایش مطالعه جلبکهای میکرو به دلیل بهبود کیفیت میکروسکوپ باعث افزایش تاکسونهای شناخته شده گردید. در سال 1842، 52 خانواده از جلبکها توصیف شدند. اما در سال 1843 میلادی، کوتزینگ به شناسایی 96 خانواده از جلبکها پرداخت که از آن میان 62 خانواده جدید بودند. برخی رده بندیهای مهم جلبکها شامل پاشر ( 1931 )، فریش ( 1935)، اسمیت ( 1950)، کریستنسن ( 1962)، روند ( 1963 و 1973)، پره اسکات ( 1969)، چاپمن و چاپمن ( 1973)، ترینر ( 1978)، لی ( 1980)، پارکر ( 1982)، و سیلوا ( 1982) می باشند. مهمترین صفاتی که در این سیستم های رده بندی مورد توجه قرار گرفته اند به شرح زیر هستند:

 

1. ماهیت رنگیزه ها

 

2. فیلوژنی و روابط دودمان شناسی

 

3. ساختار ریسه

 

4. ماهیت شیمیایی و نوع ماده ذخیره ای غذایی

 

5. شرایط تاژک

 

6. دیواره سلولی

 

7. عدد کروموزومی و سایر صفات سلولی.

 

در زیر به برخی از مهمترین رده بندیهای جلبکها اشاره می شود:  

 

رده بندی ایخلر: ایخلر در سال 1886 میلادی جلبکها و قارچها را در گروه ریسه داران یا تالوفیتا قرار داد. در این تقسیم بندی شاخه تالوفیتا به همراه دو شاخه خزه ها و نهانزادان آوندی در گروه نهانزادان یا کریپتوگاما (Cryptogamae) قرار می گرفت. شاخه تالوفیتا شامل 5 رده جلبکی به نامهای جلبکهای سبز متمایل به آبی (Cyanophyceae)، جلبکهای قهوه ای (Phaeophyceae)، جلبکهای سبز (Chlorophyceae)، جلبکهای قرمز (Rhodophyceae) و دیاتومها (Diatomeae) می باشد.

 

 

 

 

رده بندی پاشر: پاشر در سالهای 1914 و 1931 میلادی بر اساس معیارهای تکاملی جلبکها را تقسیم بندی نمود. وی بزرگترین گروههای جلبکی را تحت عنوان 8 شاخه ها رده بندی نموده و در برخی از شاخه ها چند رده تعریف نمود. لذا تعداد رده های تقسیم بندی پاشر 14 می باشد. این تقسیم بندی عبارتست از:

 

1. شاخه جلبکهای سبز (Chlorophyta) با دو رده Chlorophyceae و Conjugatae .

 

 

2. شاخه جلبکهای قهوه ای (Phaeophyta) دارای یک رده Phaeophyceae  .

 

 

3. شاخه جلبکهای قرمز (Rhodophyta) با دو رده Floridineae و Bangineae .

 

 

4. شاخه جلکهای قهوه ای طلایی (Chrysophyta) شامل سه رده Chrysophyceae ، Heterokontae (Xantophyceae) و Diatomeae .

 

 

5. شاخه کاراها یا گیاهان سنگی (Charophyta) با یک رده Charophyceae .

 

 

6. شاخه پیروفیتا (Pyrrophyta) با دو رده Cryptophyceae و Dinophyceae .

 

 

7. شاخه اوگلنوئیدها (Euglenophyta) دارای یک رده Euglenineae .

 

 

8. شاخه جلبکهای سبز متمایل به آبی (Cyanophyta) دارای یک رده Myxophyceae (Cyanophyceae).

 

 

 

 

رده بندی فریش: رده بندی فریش در کتاب وی با عنوان (( ساختار و تولید مثل جلبکها)) ارائه شد. این رده بندی بر اساس صفاتی چون رنگیزه دار شدن، انواع تاژک، محصولات اسمیلاسیون، ساختار ریسه و روشهای تولید مثل جلبکها را به 11 رده زیر تقسیم نموده است:

 

1. رده Chlorophyceae ( ایزوکنتها، جلبکهای سبز): رنگیزه های این گروه یوکاریوتی همانند گیاهان عالی شامل کلروفیل a و b ، کاروتنوئیدها و گزانتوفیل ها است. کلروپلاست در این گروه معمولا دارای پیرنوئیدهایی بوده و ذخیره غذایی نشاسته نیز غالبا در اطراف پیرنوئیدها تجمع می یابد. جنس دیواره سلولی در کلروفیسه از سلولز بوده و تاژکها در سلولهای متحرک دارای اندازه برابر هستند و معمولا در انتهای جلویی سلول جای می گیرند. تولید مثل در جلبک های سبز از روشهای رویشی، غیر جنسی و جنسی ( جورزامی، ناجورزامی و تخم زامی) صورت می گیرد. در این رده بندی کلروفیسه به 9 راسته شامل Volvocales ، Chlorococcales ، Ulotrichales ، Cladophorales ، Chaetophorales ، Oedogoniales ، Conjugales ، Siphonales و Charales  

تقسیم می شود.

 

2. رده Xantophyceae ( هتروکنتها، جلبکهای سبز- زرد): رنگیزه های اصلی این گروه یوکاریوتی شامل کلروفیل a و b ، بتا کاروتن و گزانتوفیل ها است. پلاستید این گروه فاقد پیرنوئید بوده و ماده غذایی ذخیره ای روغن است. جنس دیواره مواد پکتیکی به همراه اندکی سلولز بوده و دارای دو تاژک نابرابر با موقعیت جلویی هستند. تاژک کوچکتر از نوع شلاقی و بلندتر از نوع پرمانند است.تولید مثل در این گروه به روشهای رویشی، غیر جنسی و جنسی ( جورزامی) صورت می گیرد. این رده به 4 راسته شامل Heterochloridales ، Hetertococcales ، Heterotrichales و Heterosiphonales تقسیم می شود.

 

 

3. رده Chrysophyceae : به دلیل داشتن رنگیزه غالب فیکواریترین رنگ این جلبکها قهوه ای یا نارنجی است. کروماتوفور در این گروه دارای اجسام پیرنوئید مانند برهنه بوده و ذخیره غذایی آنها کریزولامینارین و لوکوزین می باشد. دیواره سلولی سیلیسی یا آهکی شده و غیر سلولزی است. سلولهای متحرک در این گروه دو تاژک برابر یا نابرابر دارند. تولید مثل جنسی نادر و در صورت وجود جورزامی است. این رده به 3 راسته شامل Chrysomonadales، Chrysosphaerales و Chrysotrichales

تقسیم می شود.

 

4. رده Bacillariophyceae ( دیاتومها، جلبکها ی زرد یا طلایی- قهوه ای): اعضای این رده به دلیل وجود رنگیزه های قهوه ای طلایی فوکوگزانتین، دیاتوگزانتین و دیادینوگزانتین مشخص اند. کروماتوفورها دارای پیرنوئید هستند. دیواره سلولی شامل دو نیمه با تقارن شعاعی یا دو جانبه حاوی ترکیبات پکتیکی و سیلیسی است. سلولهای متحرک معمولا یک تاژکی بوده و تولید مثل جنسی با تشکیل و ترکیب گامتها یا آگزوسپورهاست. این رده شامل 2 راسته Centrales و Pennales

می باشد.

 

5. رده Cryptophyceae : وجود گزانتوفیل رنگ قرمز یا قهوه ای به این جلبکها می دهد. پیرنوئیدها اغلب در داخل کروماتوفور قرار ندارند و یک اندامک کلروفیلی با ساختار مرکب نیز در آنها وجود دارد. محصولات فتوسنتزی کریپتوفیسه ها نشاسته یا روغن می باشد. این گروه دارای دو تاژک نابرابر در قسمت جلویی سلولهای متحرک هستند که به حالت پشتی شکمی قرار گرفته اند. تولید مثلی جنسی در این گروه نادر بوده و در صورت وجود از نوع جورزامی است. رده کریپتوفیسه دارای 2 راسته Cryptomonadales وCryptococcales  

است.

 

6.  رده Dinophyceae ( پیریدینه ): دارای کروماتوفور فراوان و رنگیزه گزانتوفیل هستند که موجب رنگ قهوه ای یا قرمز در آنها می شود. ذخیره غذایی دینوفیسه چربیها و نشاسته هستند.  اغلب اعضای این رده تک سلولی متحرک دو تاژکی می باشند. تغذیه در برخی انواع بی رنگ و فاقد کلروپلاست در این رده از نوع هولوزوئیک و یا ساپروفیتیک است. تولید مثل جنسی در این رده نادر و از نوع جورزامی بوده و این جلبکها با تقسیم سلولی تکثیر می یابند. این رده شامل 6  راسته Desmonadales ، Thecatales ، Dinophysales ، Dinoflagellata ، Dinococcales و Dinotrichales می باشد.

 

 

7. رده Chloromonadineae : رنگ سبز درخشان این رده به دلیل وجود گزانتوفیلهای فراوان در کروماتوفورهای صفحه ای شکل است. عدم وجود پیرنوئید و تولید مثلی جنسی، ذخیره غذایی به صورت چربی و روغن و وجود دو تاژک تقریبا برابر از خصوصیات این رده است. تکثیر آنها از طریق تقسیم طولی سلول انجام می شود. این رده کوچک دارای یک راسته hloromonadalesC است.

 

 

8. رده Euglenophyceae ( اوگلنینه): این رده شامل تک سلولیهای سبز تاژکدار، با کروماتوفورهای فراوان است که رنگیزه اصلی آنها کلروفیل بوده و محصول فتوسنتزی آنها  پلی ساکارید پارامیلون می باشد. بیشتر اعضای این رده یک یا دو تاژک دارند که از قاعده یک فرورفتگی کوزه مانند در انتهای بخش جلویی منشا می گیرد. دارای سازمان و اکوئلی مرکب از به هم پیوستگی واکوئلهای کوچک هستند. تولید مثلی جنسی فقط در تعداد معدودی از تاکسونهای این رده شناخته شده است و از نوع جورزامی می باشد. اوگلنوفیسه شامل 3 تیره به نامهای Euglenaceae ، Astasiaceae و Peranemaceae

می باشد.

 

9. رده Phaeophyceae ( جلبکهای قهوه ای): جلبکهای قهوه ای در کروماتوفورها علاوه بر سایر رنگیزه ها دارای فوکوگزانتین نیز می باشند. برخی اشکال پست تر از آنها اجسام پیرنوئید مانند برهنه دارند. ذخیره غذایی به شکل الکل مانیتول و پلی ساکارید لامینارین و چربیهاست. سلولهای تولید مثلی متحرک دارای دو تاژک زیر راسی یا جانبی با جهت گیری متفاوت هستند. تولید مثل جنسی در آنها جورزامی یا تخم زامی است. این رده شامل 9 راسته Ectocarpales ، Tilopetridales ، Cutleriales ، Sporochnales ، Desmarestiales ، Laminariales ، Sphacelariales ، Dictyotales و Fucales  

است.

 

10. رده Rhodophyceae ( جلبکهای قرمز): این جلبکها بیشتر دریایی بوده و دارای ریسه هایی با  یک یا چند محور هستند. کروماتوفور ردوفیسه علاوه بر سایر  رنگیزه ها  محتوی R - فیکواریترین و R فیکوسیانین هستند که موجب رنگ قرمز در این جلبکها می شوند. ذخیره غذایی ردوفیسه نشاسته فلوریدین است. دیواره بیرونی سلول پکتیکی و دیواره درونی سلولزی است. سلولهای تولید مثلی غیرمتحرک و تولید مثل جنسی از نوع تخم زامی پیشرفته است. این رده شامل 7 راسته Bangiales ، Nemalionales ، Gelidiales ، Gigartinales ، Ceramiales ، Rhodymeniales و Cryptonemales است.

 

 

11. رده Myxophyceae ( سیانوفیسه) جلبکهای سبز آبی: سیانوفیسه ها با داشتن ساختار پروکاریوتی به خوبی مشخص می شوند. رنگیزه اصلی کلروفیل a و بتا کارتن و C- فیکو سیانین است. دیواره سلولی از موکوپلیمرها تشکیل شده است و ذخیره غذایی آنها نشاسته سیانوفیسین است. تولید مثل غیرجنسی توسط هورموگونیوم یا آکینیتها انجام می شود. میکسوفیسه ها شامل 5 راسته Chroococcales ، Chamaesiphonales ، Pleurocapsales ، Nostocaales و Stigonematales می باشند.

 

 

 

 

رده بندی اسمیت: این رده بندی ( 1933 و 1951 و 1955 ) بر اساس صفات فیزیولوژی سلولهای رویشی و نیز ریخت شناسی سلولهای تولید مثلی متحرک ارائه شد. وی تاکسونهای بزرگ جلبکها را در شاخه هایی قرار داد و سپس رده های خویشاوند را در شاخه ها قرار داد.اسمیت جلبکها را به هفت شاخه زیر تقسیم نمود:

 

1. شاخه Chlorophyta : شامل حدود 5700 گونه است که 90% آنها آب شیرین زی هستند. رنگیزه غالب آنها کلروفیل a و b بوده و نشاسته ذخیره می کنند. تاژکها در سلولهای تولید مثلی متحرک دو تا چهار عدد و برابر بوده و در بخش جلویی سلول قرار دارند. این شاخه دارای دو رده Chlorophyceae وCharophyceae  است.

 

 

2. شاخه Euglenophyta :این شاخه شامل 450 گونه آب شیرین زی یا خاکزی بوده و رنگیزه غالب آنها کلروفیل و بتا کاروتن است. این گروه به ذخیره پارامیلون و چربی پرداخته و سلولهای متحرک یک تا سه تاژک جلویی در یک مجرای کوزه مانند دارند. تولید مثل از طریق تقسیم سلولی صورت می گیرد. این شاخه تنها دارای رده Euglenophyceae

است.

 

3. شاخه Pyrophyta : شامل 1000 گونه از جلبکهای تک سلولی یا کلنی است. دارای رنگیزه های کلروفیل a و c ، بتا کاروتن و گزانتوفیل هستند. ذخیره غذایی آنها نشاسته و روغن بوده و دیواره سلولی سلولزی دارند. پیروفیتا دارای دو تاژک نابرابر در بخش جلویی سلولهای متحرک هستند و بندرت از طریق تولید مثل جنسی تکثیر می یابند. این شاخه دارای دو رده Desmophyceae و Dinophyceae است.   

 

 

4. شاخه Chrysophyta : این شاخه دارای 6000 گونه است. کاروتن ها و گزانتوفیل ها در آنها رنگیزه غالب بوده و لوکوزین و روغن ذخیره می کنند. تولید مثل جنسی آنها از طریق جورزامی، ناجورزامی و تخم زامی صورت می گیرد. این شاخه شامل سه رده Chrysophyceae ، Xantophyceae و Bacillariophyceae می باشد.

 

 

5. شاخه Phaeophyta : جلبکهای هوه ای حدود 1000 گونه عمدتا دریازی هستند. رنگیزه های غالب آنها فیکوفئین و فوکوگزانتین بوده و به ذخیره لامینارین و مانیتول می پردازند. دیواره سلول علاوه بر سلولز حاوی اسیدهای آلجینیک و فوسینیک می باشد. سلولهای تولید مثلی متحرک دارای دو تاژک جانبی هستند که یکی از آنها پرمانند است. تولید مثل جنسی آنها از طریق جورزامی، ناجورزامی و تخم زامی صورت می گیرد. جلبکهای قهوه ای بر اساس این رده بندی شامل سه گروه Isogeneratae ، Heterogeneratae و Cyclosporae هستند.

 

 

6. شاخه Cyanophyta : جلبکهای سبز آبی با 1500 گونه عمدتا آب شیرین زی به صورت آزاد، اپی فیت یا اندوفیت زندگی می کنند. سلولهای پروکاریوتی این گروه دارای رنگیزه های ویژه C- فیکو سیانین و C- فیکو اریترین بوده و نشاسته سیانوفیسین ذخیره می کنند. آنها فاقد تولید مثل جنسی و سلول تاژکدار بوده اما حرکات لغزشی در برخی رشته های رویشی به چشم می خورد. این شاخه دارای یک ده به نام Cyanophyceae هستند.

 

 

7. شاخه Rhodophyta : جلبکهای قرمز شامل 2500 گونه عمدتا دریازی هستند که رنگ قرمز روشن در آنها به دلیل حضور رنگیزه غالب R فیکواریترین است. نشاسته ذخیره ای در آنها فلوریدین بوده و همانند سیانوفیتا فاقد سلولهای متحرک هستند. تولید مثل جنسی جلبکهای قرمز از طریق تخم زامی است. Rhodophyceae تنها رده این شاخه است.   

 

 

 

 

رده بندی پاپنفوس: پاپنفوس در سال 1946 میلادی پیشنهاد نمود که واژه Phycos به معنی جلبک به نام شاخه های جلبکی اضافه گردد زیرا شاخه های پیشنهادی پاشر، جلبک بودن تاکسونها را بیان نمی کردند. وی همچنین در رده بندی خود در سال 1955 میلادی بر پایه فیلوژنی جلبکها را به 8 شاخه و 12 رده تقسیم بندی نمود و شاخه جلبکهای سبز متمایل به آبی را به صورت رده همتراز با باکتریها در شاخه Schizophyta قرار داد که فاقد واژه Phycos بود. این شاخه ها عبارتند از:

 

 

1. شاخه Chlorophycophyta دارای رده Chlorophyceae .

 

 

2. شاخه Charophycophyta دارای رده Charophyceae .

 

 

3. شاخه Euglenophycophyta دارای رده Euglenophyceae .

 

 

4. شاخه Chrysophycophyta دارای رده های Chrysophyceae ، Bacillariophyceae و Xantophyceae .

 

 

5. شاخه Pyrrophycophyta دارای رده های Dinophyceae ، Cryptophyceae و Chloromonadophyceae . موقعیت دو رده اخیر در این رده بندی تقریبا متزلزل است.

 

 

6. شاخه Phaeophycophyta دارای رده Phaeophyceae .

 

 

7. شاخه Rhodophycophyta دارای رده Rhodophyceae .

 

 

8. شاخه Schizophyta دارای رده Schizophyceae .

 

 

رده بندی روند: اف. ای. روند در سال 1956 جلبکها را به دو گروه پروکاریوتها و یوکاریوتها تقسیم نمود. وی در گروه پروکاریوتها یک شاخه و در گروه یوکاریوتها 12 شاخه را بر حسب نوع رنگیزه و صفات دیگر از هم جدا نمود. این رده بندی شامل گروههای زیر است:

 

الف- گروه پروکاریوتها:

 

1. شاخه Cyanophyta  

حاوی رنگیزه های سبز آبی.

 

ب- گروه یوکاروتها:

 

2. شاخه Euglenophyta  حاوی رنگیزه های سبز.

 

 

3. شاخه Chlorophyta  حاوی رنگیزه های سبز.

 

 

4. شاخه Charophyta  حاوی رنگیزه های سبز.

 

 

5. شاخه Prasinophyta  حاوی رنگیزه های سبز.

 

 

6. شاخه Xantophyta  حاوی رنگیزه های سبز.

 

 

7. شاخه Haptophyta  حاوی رنگیزه های قهوه ای.

 

 

8. شاخه  Dinophyta حاوی رنگیزه های قهوه ای.

 

 

9. شاخه Bacillariophyta   حاوی رنگیزه های قهوه ای.

 

 

10. شاخه Chrysophyta  حاوی رنگیزه های قهوه ای.

 

 

11. شاخهPhaeophyta    حاوی رنگیزه های قهوه ای.

 

 

12. شاخه Rhodophyta  حاوی رنگیزه های قرمز.

 

 

13. شاخهCryptophyta   حاوی رنگیزه های قرمز-  سبز.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  
نویسنده : رضا رمضان نژاد قادی ; ساعت ۱٢:٢٦ ‎ق.ظ روز شنبه ۱٠ آذر ۱۳۸٦